Novel

ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਮਾਜਿਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1964 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ (critical realism) ਦੇ ਮੀਆਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸਿਆਗਤ ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਕਹਾਣੀ ਜਗਸੀਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਮਾਣੇ ਪਾਤਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ — ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੰਦੀ, ਪਿਆਰ ਭਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਨ੍ਯਾਯ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਨਾਮ “ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ” ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ — ਜਿਹੜਾ ਅਸਮਰਥਾ, ਆਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਵ ਦੌਰਾਨ ਬਲਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ, ਜਾਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।